Eisend gedrag en agressie van zorgvragers
Zelfbeschikking kan in de gezondheidszorg om verschillende redenen op grenzen stuiten. Bijvoorbeeld omdat een ander geschaad wordt, of omdat professionele standaarden in het geding zijn, zoals wanneer een vader bij de huisarts blijft aandringen op een antibioticum voor zijn wat grieperige kind, en geen ‘nee’ accepteert. Dergelijk eisend gedrag lijkt steeds meer voor te komen, vooral bij huisartsen en doktersposten, en in ziekenhuizen. Burgers zijn mondiger geworden. Zelfbeschikking wordt daarbij soms ten onrechte begrepen als ‘in alles je zin krijgen’. Misschien leidt de nadruk op marktwerking en vraagsturing in de zorg ook wel tot een eisende houding. Dit alles zet zorgverleners toenemend onder druk.
Eisend gedrag wordt agressie wanneer de vader van het grieperige kind de huisarts fysiek bedreigt. Gevolg van de toenemende agressie is dat hulpverleners afhaken, zoals in de grote steden gebeurt. Maatregelen kunnen echter ook ethische vragen oproepen. Zo is cameratoezicht een inbreuk op de privacy van alle patiënten. En in een ziekenhuis ‘rode kaarten’ uitdelen geeft het risico dat iemand niet geholpen wordt als het echt nodig is. Tot hoever strekt dan de zorgplicht van de hulpverlener? Relevant is of een aandoening acuut is, en of iemand zelf zijn gedrag kan beïnvloeden. Iemand die psychotisch is, verdient een andere benadering dan iemand zonder psychiatrische aandoening of verslaving.
Voor alle patiënten geldt dat er verschil gemaakt moet worden tussen de manier van uiten en de hulpvraag zelf. Agressie is niet te tolereren, maar aan elke vorm van eisend gedrag kan een legitieme hulpvraag ten grondslag liggen. Heftige emotie kan bovendien ontstaan doordat patiënten lang moeten wachten of slecht geïnformeerd worden. Dringende wensen kunnen dus net zo goed wijzen op mondigheid als op onvoldoende kwaliteit van de hulpverlening. Overigens zijn niet alle patiënten even assertief: ouderen, allochtonen en laagopgeleiden blijven daarin achter. Zij lopen dan ook de kans minder snel aan bod te komen, waardoor een tweedeling in de zorg ontstaat.