Gezondheidszorg op TV
Bij de patiënt in beeld zijn er diverse actoren met mogelijk verschillende belangen. De zorginstelling wil een goede presentatie van zichzelf, de zendgemachtigde en de producent willen hoge kijkcijfers, en mee betalende patiëntenverenigingen willen aandacht voor ‘hun’ ziekte. Dit kan tot een aantal spanningen leiden bij de productie en de uitzending.
TV-programma’s over gezondheidszorg zijn zeer populair. Vrijwel iedere omroep heeft zijn eigen gezondheidszorgprogramma. Het begon ooit met ‘Vinger aan de pols’, nu zijn ‘Ingang Oost’, ‘Traumacentrum’ en Radboud Spoed voorbeelden van veel bekeken programma’s. De aard en de opzet van de programma’s lopen uiteen: van een praatprogramma en reality-TV met al dan niet een live-uitzending tot aan geromantiseerde, wellicht gesponsorde soaps.
Het grote verschil tussen soaps en bijvoorbeeld reality-shows is dat er geen echte patiënten aan te pas komen. Een acteur komt graag en blijvend op tv, de vraag is of dat voor een echte patiënt ook zo is. Een patiënt geeft – vooraf of achteraf toestemming, maar kan hij de situatie wel goed inschatten? Kan hij in een kwetsbare situatie zijn overrompeld door een cameraploeg? Dit zijn vragen naar de mate van controle die een patiënt heeft. Waar hij erg weinig controle op heeft, is hoe beelden hun eigen leven kunnen leiden op internet (bijv. via ‘you tube’) en in TV-programma’s die beeldfragmenten in een andere context gebruiken.
Spanningsvelden
Bij de patiënt in beeld zijn er diverse actoren met mogelijk verschillende belangen. De zorginstelling wil een goede presentatie van zichzelf, de zendgemachtigde en de producent willen hoge kijkcijfers, en mee betalende patiëntenverenigingen willen aandacht voor ‘hun’ ziekte. Dit kan tot een aantal spanningen leiden bij de productie en de uitzending. We noemen de volgende voorbeelden:
- Prevaleren kijkcijfers misschien boven nuttige, objectieve informatie verschaffen?
- Zou het visitekaartje dat een medisch team afgeeft ten koste kunnen gaan van patiënten die niet worden gefilmd?
- Als beelden flatterend worden gemonteerd om esthetische redenen of om de amusementswaarde, hebben patiënten daar dan nog baat bij?
- Krijgen patiënten die meedoen een financiële vergoeding of beloning door voorrang op de wachtlijst
Toelaatbaar en nuttig?
De discussie over nut en onnut en de grenzen aan het toelaatbare is in volle gang. Mag je iemand filmen die stervende is, bewusteloos of dement? Of live een openhartoperatie op TV uitzenden om aandacht te vragen voor risico’s van hart en vaatziekten?
Eén zaak staat vast: het belang voor de patiënt zelf lijkt niet bijster groot. Hij krijgt mogelijk een extra goede behandeling, zowel technisch als in de bejegening – op voorwaarde dat de zorgprofessionals zich niet gehinderd voelen door de cameraploeg. Mogelijk draagt het delen van ervaringen bij aan zijn verwerkingsproces en herstel en de idee (toch) iets voor medemensen te betekenen. Mogelijk krijgt hij door vele gesprekken vooraf een betere vertrouwensband met de behandelend chirurg.
De vraag naar het belang of nut voor de patiënt in beeld is een belangrijk ijkpunt om te voorkomen dat hij figurant is in zijn eigen leed, zoals vroeger de tentoongestelde patiënten in een collegezaal of op de kermis. Hierbij is een aantal waarden in het geding, die ethische overwegingen oproepen.
Ethische overwegingen
- De privacy van de patiënt. Vrijwillige instemming (de zgn. ‘informed consent’) is niet voldoende: een patiënt overziet de situatie niet geheel, of voelt zich afhankelijk van de dokter die al toestemming heeft gegeven of zelf de patiënt vraagt mee te doen. Hier bestaat het risico van morele druk waardoor de grenzen van de patiënt ongewild worden overschreden.
- De vertrouwensrelatie patiënt-professional. Televisiemakers kunnen handig gebruik maken van verpleegkundigen of artsen bij het benaderen van patiënten voor bijvoorbeeld een reality-programma. Dat horen zorgprofessionals niet te doen – het is een oneigenlijke manier om het vertrouwen dat patiënten hebben in zorgverleners in te zetten voor doeleinden op een heel ander terrein.
- Belangen van actoren rond de patiënt. De actoren hebben verschillende belangen. Ziekenhuizen willen hun imago verbeteren, zendgemachtigden en producenten willen kijkcijfers en inkomsten, patiëntenverenigingen belangen behartigen voor hun achterban, wetenschappers hun kennis voor het voetlicht brengen en individuele zorgprofessionals hun kunde tonen. Patiënten, maar vooral ook de actoren, dienen helder te hebben welke belangen prevaleren bij een bepaalde productie om te kunnen besluiten om wel of niet mee te werken.
- Vertekend beeld. Vakinhoudelijke kennis over de toestand van de patiënt en de interventies. Programmamakers zijn meestal niet medisch-verpleegkundig onderlegd. Ingewikkelde situaties en complicaties zullen ze (onwetend) vermijden. Waar eigenlijk de patiënt de overlevende held is, krijgt het zorgteam de reddersrol, omdat de programmamaker geen kennis heeft over wat er mis had kunnen gaan. Dit kan leiden tot een te rooskleurige kijk op gezondheidszorg of valse hoop wekken bij kijkers.
Gezondheidszorg blijft als amusement en infotainment een heikel onderwerp. Patiënten, ziekenhuizen (etc.), individuele professionals en patiëntenverenigingen staan steeds voor een complexe afweging met ethische aspecten: ‘Waarom zouden we eigenlijk aan dat TV-programma meedoen?’ Zie voor ethische overwegingen in dit krachtenveld het CEG signalement Camera aan het ziekbed (CEG 2009).