Het onderscheid tussen dwang en drang ligt in de mate van keuzevrijheid die de patiënt/cliënt nog heeft. Moreel problematisch aan drang en dwang is dat het de autonomie van de patiënt/cliënt kan schaden. Mogelijke rechtvaardigingen van drang en dwang zijn gelegen in het voorkomen van schade aan anderen of zichzelf.

Er is sprake van dwang als iemand tegen zijn wil in wordt genoodzaakt iets te doen of te laten. Formele dwang speelt zich af binnen de wettelijke kaders, informele dwang daarbuiten.

Drang is een zodanige beïnvloeding van de persoon dat hij minder keuze heeft. Drang kan in verschillende vormen van manipulatie worden toegepast:

  • opties: beloning/sancties worden in het vooruitzicht gesteld
  • informatie: achterhouden of verdraaien van informatie
  • psychologisch: inspelen op gevoelens

Ethische kwesties:

  • Wanneer valt drang onder de professionele verantwoordelijkheid van de arts en wanneer is het niet te rechtvaardigen bemoeizucht?
  • In welke mate mag/moet een dokter een patiënt met ernstig vaatlijden onder druk zetten om te stoppen met roken?
  • Mag de dokter als de patiënt doorrookt verdere hulp weigeren?
  • Is drang goed te keuren als het dwang kan voorkomen (bemoeizorg)?
  • Is dwangbehandeling, zoals isoleercel of vastbinden vanwege tekort aan arbeidskrachten in de zorg, te rechtvaardigen?
  • Zelfbinding houdt in dat de patiënt zich van tevoren verbindt tot opname en behandeling onder bepaalde omstandigheden, ook al verzet hij of zij zich op het bewuste moment daartegen. Schaadt dwangopname of -behandeling, ondanks de zelfbinding, niet alsnog de autonomie van de persoon? Waarom is de ene verklaring van zelfbinding meer geldig dan de andere, later afgelegde verklaring?
  • Welke invloed mogen naasten uitoefenen bij procedures rondom dwangopname?
  • Als medicijnen door de koffie worden geroerd, is er sprake van dwang, de patiënt heeft immers geen keuze. De patiënt is zich niet bewust van deze vrijheidsontneming, maar het kan in wel zijn gezondheidsbelang zijn. Zijn er situaties waarin dit moreel toelaatbaar is?

Wet Bijzondere Opnemingen Psychiatrische Ziekenhuizen

In Nederland bepaalt de wet Bijzondere Opnemingen Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ) de richtlijnen van vrijheidsbeperkende maatregelen in de zorg. Aan de basis ervan ligt het gevaarscriterium in combinatie met een geestesstoornis. Na verschillende incidenten, voortgekomen door uitblijven van dwangopname, klinkt er vanuit de omgeving van psychiatrische patiënten een roep om ruimere wettelijke bevoegdheden van dwang en drang in de zorg.

Lees meer over de Wet Bijzondere Opnemingen Psychiatrische Ziekenhuizen

Wet publieke gezondheid

De Wet Publieke Gezondheid is een Nederlandse wet die in 2008 is vastgesteld. Het is de wet die de door de WHO aangenomen Internationale Gezondheidsregeling (2005) implementeert. Zij vervangt de Infectieziektenwet, de Wet Collectieve Preventie Volksgezondheid en de Quarantainewet. De wet regelt de organisatie van de openbare gezondheidszorg, de bestrijding van infectieziektecrises en de isolatie van personen/vervoermiddelen die internationaal gezondheidsgevaren kunnen opleveren. Ook regelt de wet de jeugd- en ouderengezondheidszorg.

Lees meer over de Wet publieke gezondheid

Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst

De WGBO is bedoeld om de positie van de patiënt te verduidelijken en te versterken. De wet regelt het recht van de patiënt op informatie, op privacy en op inzage in het medisch dossier. De hulpverlener heeft de plicht om informatie te geven, het dossier bij te houden en de privacy van de patiënt te bewaren en de behandeling alleen te geven als de patiënt daarvoor toestemming heeft verleend. De hulpverlener hoeft niet op onredelijke eisen van de patiënt in te gaan. De patiënt heeft de plicht om mee te werken aan zijn behandeling, bijvoorbeeld door de benodigde informatie te geven.

De algemene rechten van een patiënt, ook die van wilsonbekwamen, zijn vastgelegd in de WGBO. Maar bij wilsonbekwamen geldt een andere toestemmingsregeling (zie art. 7:465 BW): als iemand ‘niet in staat kan worden geacht tot een redelijke waardering van zijn belangen terzake’ (dus wilsonbekwaam is) kan een plaatsvervanger voor de patiënt beslissen.

Lees meer over Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst