Bij gezondheidszorg op TV/in online media zijn er diverse actoren met mogelijk verschillende belangen. De zorginstelling wil een goede presentatie van zichzelf, de zendgemachtigde en de producent willen hoge kijkcijfers, en mee-betalende patiëntenverenigingen willen aandacht voor ‘hun’ ziekte. Uiteraard spelen ook de belangen en rechten van de in beeld gebrachte individuele patiënten mee. Dit kan tot een aantal spanningen leiden bij de productie en de uitzending.

TV-programma’s over gezondheidszorg zijn populair. De aard en de opzet van de programma’s lopen uiteen: van een praatprogramma en reality-TV met al dan niet een live-uitzending tot aan geromantiseerde, wellicht gesponsorde soaps.

Een patiënt geeft – vooraf of achteraf toestemming om gefilmd te worden, maar kan hij de situatie wel goed inschatten? Kan hij in een kwetsbare situatie zijn overrompeld door een cameraploeg? Waar een patiënt erg weinig controle op heeft, is hoe beelden hun eigen leven kunnen leiden op internet (bijv. via – ‘You – Tube of andere online media’) en in TV-programma’s die beeldfragmenten in een andere context gebruiken.

Een aantal voorbeelden van spanningsvelden:

  • Zou het visitekaartje dat een medisch team afgeeft ten koste kunnen gaan van patiënten die niet worden gefilmd?
  • Als beelden flatterend worden gemonteerd om esthetische redenen of om de amusementswaarde, hebben patiënten daar dan nog baat bij?
  • Krijgen patiënten die meedoen een financiële vergoeding of beloning door voorrang op de wachtlijst?

Toelaatbaar en nuttig?

De discussie over nut en onnut en de grenzen aan het toelaatbare is in volle gang. Mag je iemand filmen die stervende is, bewusteloos of dement? Of live een openhartoperatie op TV uitzenden om aandacht te vragen voor risico’s van hart en vaatziekten?

Wat valt er te zeggen over het nut en het belang van de patiënt? Hij krijgt mogelijk een extra goede behandeling, zowel technisch als in de bejegening – op voorwaarde dat de zorgprofessionals zich niet gehinderd voelen door de cameraploeg. Mogelijk draagt het delen van ervaringen bij aan zijn verwerkingsproces en herstel en de idee (toch) iets voor medemensen te betekenen. Mogelijk krijgt hij door vele gesprekken vooraf een betere vertrouwensband met de behandelend chirurg.

De vraag naar het belang of nut voor de patiënt in beeld is een belangrijk ijkpunt om te voorkomen dat hij figurant is in zijn eigen leed, zoals vroeger de tentoongestelde patiënten in een collegezaal of op de kermis. Hierbij is een aantal waarden in het geding, die ethische overwegingen oproepen.

Ethische overwegingen

  • De privacy en autonomie van de patiënt. Overziet een patiënt de situatie? Voelt hij zich wellicht afhankelijk van de dokter die al toestemming heeft gegeven of die zelf aan de patiënt vraagt om mee te doen? Hierbij bestaat het risico van morele druk waardoor de grenzen van de patiënt ongewild kunnen worden overschreden.
  • De vertrouwensrelatie patiënt-professional. Televisiemakers kunnen handig gebruik maken van verpleegkundigen of artsen bij het benaderen van patiënten voor bijvoorbeeld een reality-programma. Hoe horen zorgprofessionals met dergelijke verzoeken om te gaan? Is dit een oneigenlijke manier om het vertrouwen dat patiënten hebben in zorgverleners in te zetten voor doeleinden op een heel ander terrein?
  • Meer dan de patiënt is de professional verplicht informatie niet met derden te delen. Een live-uitzending is onvoorspelbaar, een montage naderhand kan afstand nemen tot de werkelijkheid; er kan dus altijd wat gebeuren waardoor de vertrouwensrelatie schade oploopt, wat nadelig kan zijn voor de nog volgende zorgcontacten. Bovendien kan een patiënt later zijn beklag doen op TV, maar de dokter kan zich vanwege zijn beroepsgeheim niet openlijk verweren. Deze ongelijkheid kan de vertrouwensrelatie eveneens onder druk zetten.

Gezondheidszorg blijft als amusement en infotainment een heikel onderwerp. Patiënten, ziekenhuizen (etc.), individuele professionals en patiëntenverenigingen staan steeds voor een complexe afweging met ethische aspecten: ‘Waarom zouden we eigenlijk aan dat TV-programma meedoen?’